اگه دندان شیری فرزندت زودتر از موعد افتاده یا کشیده شده، اولین سوال اینه که آیا جای خالی خودش حفظ میشه یا نه. جواب برای همه کودکان یکی نیست؛ بعضی فقط به پیگیری نیاز دارن و بعضی باید برای حفظ فضای دندان دائمی از فضا نگهدار استفاده کنن.
فضا نگهدار دندان چیست و دقیقا چه کاری انجام میدهد؟
فضا نگهدار یا فضانگهدار (Space Maintainer) یک وسیله ثابت یا متحرک است که موقعیت دندان های اطراف فضای خالی را حفظ میکنه. هدف اصلی آن جلوگیری از کاهش طول، عرض یا محیط قوس دندانی در ناحیه ای است که دندان شیری زودتر از زمان طبیعی از دست رفته.
دندان های شیری فقط برای جویدن نیستند. یکی از نقش های آنها حفظ فضای لازم برای رویش دندان های دائمی است. وقتی یک دندان شیری، مخصوصا یکی از دندان های آسیای شیری، زود از دست میره، دندان های مجاور ممکنه حرکت کنند. اگر ارزیابی نشان بده خطر از دست رفتن فضا وجود داره، فضا نگهدار میتونه برای حفظ فضای موجود استفاده بشه.
آیا بعد از افتادن یا کشیدن دندان شیری همیشه فضا نگهدار لازم است؟
نه. نیاز به فضا نگهدار باید برای همان کودک و همان دندان بررسی بشه. تصمیم درست فقط با دیدن جای خالی دندان یا بر اساس سن شناسنامه ای کودک گرفته نمیشه.
در ارزیابی معمولا چند عامل کنار هم بررسی میشن: کدام دندان شیری از دست رفته، چه مدت از افتادن یا کشیدن آن گذشته، دندان های کناری چه وضعیتی دارند، فضای قوس چقدره، دندان دائمی جانشین در چه مرحله ای از رشد و رویش قرار داره، بایت کودک چطوره و آیا بهداشت دهان و همکاری کودک برای نگهداری دستگاه مناسب هست یا نه.
| عامل | چرا مهم است؟ |
|---|---|
| نوع دندان از دست رفته | ریسک از دست رفتن فضا برای همه دندان های شیری یکسان نیست. |
| زمان گذشته از افتادن دندان | اگر دندان های مجاور حرکت کرده باشند، ممکنه بخشی از فضا قبلا از دست رفته باشه. |
| مرحله رویش دندان دائمی | اگر دندان جانشین به رویش نزدیک باشه، تصمیم با حالتی که هنوز زمان بیشتری تا رویش آن باقی مانده فرق میکنه. |
| فضای موجود و میزان شلوغی دندان ها | مقدار فضای موجود در قوس یکی از عوامل مهم در تصمیم گیری است. |
| وضعیت بایت و رشد دندانی | تصمیم باید با وضعیت کل قوس دندانی هماهنگ باشه، نه فقط با یک جای خالی. |
| همکاری و بهداشت کودک | فضا نگهدار به مراقبت و پیگیری نیاز داره و وضعیت بهداشت دهان در انتخاب و ادامه استفاده از دستگاه مهم است. |
اگر فضا نگهدار نگذاریم چه میشود؟
اگر کودک واقعا به حفظ فضا نیاز داشته باشه و فضای دندان از دست رفته بدون مدیریت بمونه، دندان های مجاور ممکنه به سمت آن حرکت کنند و فضای در دسترس برای دندان دائمی جانشین کمتر بشه. این تغییر میتونه در بعضی کودکان شلوغی، چرخش یا مسیر نامناسب رویش دندان ها را بیشتر کنه.
از طرف دیگر، گذاشتن فضا نگهدار غیرضروری هم تصمیم درستی نیست. خود دستگاه به مراقبت نیاز داره و ممکنه شل یا شکسته بشه، باعث تجمع پلاک بشه یا با رشد و رویش دندان ها نیاز به تنظیم یا تعویض داشته باشه.
فضا نگهدار برای کدام دندان های شیری بیشتر مطرح میشود؟
بحث حفظ فضا بیشتر بعد از از دست رفتن زودهنگام دندان های آسیای شیری مطرح میشه، اما حتی در این ناحیه هم نمیشه فقط از روی اسم دندان تصمیم گرفت. مرحله رویش دندان های دائمی، فضای موجود و وضعیت بایت باید همزمان بررسی بشن.
از دست رفتن زودهنگام مولر دوم شیری، به ویژه وقتی مولر اول دائمی هنوز رویش پیدا نکرده، از شرایطی است که مدیریت فضا اهمیت بیشتری پیدا میکنه؛ چون رویش مولر اول دائمی میتونه روی فضای قوس اثر بذاره.[2]
در مورد از دست رفتن مولر اول شیری، شرایط متغیرتره و ارزیابی مقدار فضای موجود و مرحله رویش دندان جانشین اهمیت زیادی داره.[4]
در دندان های جلویی شیری، موضوع کمی متفاوته. اگر دندان قدامی زود از دست بره، تصمیم برای استفاده از یک وسیله جایگزین فقط با هدف حفظ فضای قوس گرفته نمیشه. در بعضی کودکان موضوعاتی مثل ظاهر، عملکرد یا تکلم هم میتونن مطرح باشن. بنابراین وسیله ای که برای جایگزینی دندان جلویی استفاده میشه لزوما همان اندیکاسیون فضا نگهدار مولرهای شیری را نداره و باید جداگانه ارزیابی بشه.
اگه میخوای بدونی این بررسی در چه سنی و برای چه مشکلاتی انجام میشه، راهنمای ارتودنسی کودکان مسیر ارزیابی رشد، رویش و بایت را توضیح میده.
انواع فضا نگهدار دندان کودکان
فضا نگهدارها را میشه به انواع ثابت یک طرفه، ثابت دو طرفه و متحرک تقسیم کرد. انتخاب دستگاه به تعداد و محل دندان های از دست رفته، فک بالا یا پایین، مرحله رویش دندان های دائمی، وضعیت دندان های تکیه گاه و همکاری کودک بستگی داره.[3]
اگه دندان شیری زودتر از موعد از دست رفته، با معاینه مشخص میشه هنوز فضای لازم حفظ شده یا نه و آیا اصلا فضا نگهدار لازمه.
بند و لوپ؛ فضا نگهدار ثابت یک طرفه
Band and Loop یکی از شناخته شده ترین فضا نگهدارهای ثابت برای از دست رفتن یک دندان آسیای شیری است. یک بند فلزی روی دندان تکیه گاه قرار میگیره و یک لوپ فلزی فضای دندان از دست رفته را تا دندان مجاور پل میزنه. این دستگاه برای حرکت فعال دندان ها ساخته نشده و هدف آن حفظ فضای موجود است.
کراون و لوپ؛ وقتی دندان تکیه گاه به روکش نیاز دارد
Crown and Loop از نظر هدف شبیه بند و لوپ است، اما به جای بند ساده، روکش دندان شیری میتونه نقش تکیه گاه را داشته باشه. این طراحی زمانی میتونه مطرح بشه که دندان تکیه گاه به دلایل ترمیمی به روکش نیاز داره و همزمان لازمه فضای دندان مجاور حفظ بشه.
دیستال شو؛ برای موقعیت خاص قبل از رویش مولر اول دائمی
Distal Shoe یک فضا نگهدار معمولی برای همه کودکان نیست. این دستگاه در شرایط خاصی مطرح میشه که مولر دوم شیری زود از دست رفته و مولر اول دائمی هنوز رویش نکرده.
بخشی از دستگاه در ناحیه زیر لثه قرار میگیره و به هدایت مسیر رویش مولر دائمی کمک میکنه. به همین دلیل انتخاب مناسب بیمار، طراحی دستگاه و پیگیری آن اهمیت بیشتری داره.
لینگوال آرچ؛ فضا نگهدار دو طرفه فک پایین
Lower Lingual Holding Arch یک سیم ثابت است که به دندان های خلفی فک پایین متصل میشه و از سمت زبان در امتداد قوس پایین قرار میگیره. این وسیله میتونه در شرایط مناسب برای حفظ فضای دو طرف قوس پایین استفاده بشه. زمان قرار دادن آن باید با مرحله رویش دندان های دائمی هماهنگ باشه.
ترانس پالاتال آرچ و نانس؛ فضا نگهدارهای فک بالا
Transpalatal Arch یا پالاتال بار با یک سیم، مولرهای فک بالا را از سمت کام به هم متصل میکنه و در بعضی طرح های درمان برای کنترل موقعیت مولرها و مدیریت فضا استفاده میشه.
دستگاه Nance هم یک وسیله ثابت دو طرفه در فک بالاست، اما علاوه بر اتصال به دندان های خلفی یک بخش آکریلی در ناحیه کام داره. TPA و Nance یک دستگاه نیستند و انتخاب بین آنها به شرایط و هدف درمان بستگی داره.
فضا نگهدار متحرک
فضا نگهدار متحرک معمولا از پایه آکریلی و اجزای نگهدارنده ساخته میشه و کودک میتونه آن را از دهان خارج کنه. این نوع دستگاه در بعضی شرایط انتخاب میشه، اما نتیجه آن بیشتر از دستگاه ثابت به همکاری کودک وابسته است.
اگر دستگاه به اندازه کافی استفاده نشه، گم بشه یا آسیب ببینه، نمیشه انتظار داشت وظیفه حفظ فضا را به شکل مطلوب انجام بده.
| نوع دستگاه | کاربرد کلی | نکته مهم |
|---|---|---|
| Band and Loop | حفظ فضای یک دندان آسیای شیری در یک سمت | به دندان تکیه گاه مناسب نیاز داره. |
| Crown and Loop | حفظ فضا همراه با روکش دندان تکیه گاه | وقتی دندان تکیه گاه به روکش نیاز داره میتونه مطرح بشه. |
| Distal Shoe | مدیریت فضا و مسیر رویش مولر اول دائمی در شرایط خاص | قبل از رویش مولر اول دائمی مطرح میشه. |
| Lingual Arch | حفظ فضای دو طرف قوس پایین | زمان استفاده باید با مرحله رویش دندان ها هماهنگ باشه. |
| TPA یا Nance | مدیریت فضا و کنترل دندان های خلفی فک بالا | طراحی و اندیکاسیون این 2 دستگاه یکسان نیست. |
| متحرک | حفظ فضا در بعضی شرایط انتخاب شده | به همکاری کودک در استفاده منظم وابسته است. |
فضا نگهدار چطور انتخاب و در دهان گذاشته میشود؟
فرایند با معاینه شروع میشه، نه با انتخاب دستگاه. جای دندان از دست رفته، وضعیت دندان های تکیه گاه، فضای قوس، بایت و مرحله رویش دندان دائمی باید بررسی بشه.
در بعضی کودکان برای بررسی دندان دائمی جانشین، میزان رشد ریشه، وضعیت رویش یا مقدار استخوان روی دندان، رادیوگرافی هم لازم میشه. اما تصویر مورد نیاز باید بر اساس معاینه و نیاز تشخیصی همان کودک انتخاب بشه و گرفتن یک نوع عکس مشخص برای همه کودکان ضروری نیست.
بعد از انتخاب دستگاه، بسته به نوع آن ممکنه قالب گیری، اسکن یا اندازه گیری انجام بشه. فضا نگهدار ثابت روی دندان یا دندان های تکیه گاه قرار میگیره و نوع متحرک هم باید طبق برنامه ای که درمانگر مشخص میکنه استفاده بشه.
اگه میخوای بدونی در بررسی های ارتودنسی چه تصاویر و مدارکی ممکنه درخواست بشه، راهنمای مدارک و عکس های ارتودنسی را بخون.
فضا نگهدار چه مدت باید در دهان بماند و چه زمانی برداشته میشود؟
برای مدت استفاده از فضا نگهدار یک عدد ثابت وجود نداره. دستگاه باید تا زمانی بمونه که هنوز برای حفظ فضا لازمه؛ معمولا تا وقتی دندان دائمی جانشین به موقعیتی برسه که ادامه حضور دستگاه دیگه لازم نباشه، یا شرایط دندانی کودک باعث تغییر طرح درمان بشه.
به همین دلیل فضا نگهدار وسیله ای نیست که گذاشته بشه و تا چند سال بدون بررسی بمونه. در ویزیت های پیگیری، استحکام و گیر دستگاه، وضعیت دندان تکیه گاه، بهداشت و سلامت بافت های اطراف و مسیر رویش دندان دائمی بررسی میشه.
با رشد کودک و تغییرات دندانی ممکنه دستگاه نیاز به تنظیم، چسباندن مجدد، تعویض یا برداشتن داشته باشه.
زمان رویش دندان ها فقط با سن شناسنامه ای مشخص نمیشه. برای دیدن تفاوت سن ارزیابی و زمان شروع درمان، راهنمای بهترین سن ارتودنسی را بخون.
مراقبت از فضا نگهدار دندان کودکان
مهم ترین مراقبت، تمیز نگه داشتن دندان ها و خود دستگاه است. اطراف بند، سیم و دندان تکیه گاه میتونه محل تجمع پلاک باشه؛ بنابراین مسواک زدن دقیق این نواحی اهمیت زیادی داره.
- کودک نباید با زبان، انگشت یا وسیله دیگری فضا نگهدار را مرتب تکان بده.
- خوراکی های خیلی چسبنده مثل تافی و آدامس میتونن احتمال شل شدن بعضی دستگاه های ثابت را بیشتر کنند.
- غذاهای بسیار سفت را مستقیم روی ناحیه دستگاه گاز نزن.
- اگر دستگاه متحرک است، روش تمیز کردن و مدت استفاده را طبق دستور درمانگر انجام بده.
- ویزیت های پیگیری را فقط به این دلیل که دستگاه ظاهرا سالم است عقب ننداز.
آیا فضا نگهدار درد دارد یا عارضه ایجاد میکند؟
فضا نگهدار غیرفعال اصولا برای حرکت دادن برنامه ریزی شده دندان ها طراحی نشده، بنابراین درد مداوم انتظار نمیره. ممکنه کودک بعد از نصب برای مدت کوتاهی احساس وجود جسم خارجی یا ناراحتی خفیف داشته باشه. درد ادامه دار، زخم بافت نرم یا مشکل واضح هنگام جویدن باید بررسی بشه.
عوارض گزارش شده برای فضا نگهدارها شامل شل یا خارج شدن دستگاه، شکستن آن، تجمع پلاک، پوسیدگی دندان تکیه گاه، تحریک بافت نرم، حرکت ناخواسته دندان ها و در بعضی شرایط تداخل با رویش دندان دائمی است. به همین دلیل پیگیری بخشی از درمانه، نه یک کار اختیاری بعد از نصب دستگاه.[1]
فضا نگهدار چه تفاوتی با ارتودنسی، ریتینر و فضا بازکن دارد؟
این اصطلاحات ممکنه شبیه هم به نظر برسن، اما هدفشان یکی نیست. فضا نگهدار معمولا وسیله ای غیرفعال برای حفظ فضای موجود است. اگر فضا قبلا از دست رفته باشه، ممکنه به درمان فعال برای باز کردن فضا نیاز باشه. ریتینر هم بعد از حرکت ارتودنسی دندان ها برای حفظ موقعیت جدید آنها استفاده میشه.
| وسیله یا درمان | هدف اصلی |
|---|---|
| فضا نگهدار | حفظ فضایی که هنوز وجود داره. |
| فضا بازکن یا Space Regainer | بازگرداندن فضای از دست رفته در کیس مناسب. |
| ارتودنسی فعال | حرکت برنامه ریزی شده دندان ها برای اصلاح موقعیت آنها یا بایت. |
| ریتینر | حفظ موقعیت دندان ها بعد از پایان حرکت ارتودنسی. |
بنابراین داشتن فضا نگهدار به معنی انجام ارتودنسی کامل نیست. از طرف دیگر، استفاده از فضا نگهدار هم تضمین نمیکنه که کودک در آینده به هیچ درمان ارتودنسی دیگری نیاز نداشته باشه. اگه میخوای تصویر کامل تری از هدف و روش های ارتودنسی داشته باشی، راهنمای مادر سایت را بخون.
چه زمانی باید برای بررسی فضا نگهدار زودتر مراجعه کنی؟
اگر دندان شیری زودتر از موعد افتاده یا قراره به دلیل پوسیدگی، عفونت یا مشکل دیگری کشیده بشه، بهتره موضوع حفظ فضا همان زمان بررسی بشه. اگر واقعا خطر از دست رفتن فضا وجود داشته باشه، صبر کردن تا زمانی که حرکت دندان های مجاور کاملا مشخص بشه میتونه درمان را پیچیده تر کنه.
- دندان شیری خیلی زود افتاده یا کشیده شده.
- فضا نگهدار شل، کج یا شکسته شده.
- کودک درد مداوم، زخم یا التهاب اطراف دستگاه داره.
- دندان دائمی در حال رویش است و به دستگاه نزدیک شده.
- بند دستگاه لق شده یا غذا به شکل غیرعادی اطراف آن گیر میکنه.
- زمان ویزیت پیگیری رسیده یا وضعیت رویش دندان دائمی برای مدتی بررسی نشده.
جمع بندی
فضا نگهدار دندان کودکان برای حفظ فضای موجود بعد از از دست رفتن زودهنگام بعضی دندان های شیری استفاده میشه، اما تجویز آن برای همه کودکان لازم نیست. نوع دندان از دست رفته، زمان گذشته، فضای باقی مانده، مرحله رویش دندان دائمی، وضعیت بایت، بهداشت و همکاری کودک در تصمیم گیری نقش دارند.
اگر فضای لازم هنوز وجود داشته باشه، فضا نگهدار میتونه به حفظ آن کمک کنه. اگر فضا قبلا از دست رفته باشه، ممکنه فضا نگهدار به تنهایی کافی نباشه. همچنین حفظ فضا به معنی تضمین بی نیازی از ارتودنسی آینده نیست؛ هدف، مدیریت درست رشد و رویش دندان ها در زمان مناسب است.
نظرها و پرسشها