از کجا بفهمم برای ارتودنسی باید دندان بکشم یا نه؟
از روی شلوغی ظاهری دندان ها یا عکس لبخند نمیشه درباره کشیدن تصمیم گرفت. باید معلوم بشه چقدر فضا کم داری، دندان های جلو الان چه موقعیتی دارن و قرار است در پایان درمان کجا قرار بگیرن. سلامت لثه و استخوان اطراف ریشه هم بخشی از همین تصمیمه.
ممکنه دو نفر دندان های به ظاهر مشابهی داشته باشن، اما یکی بدون کشیدن درمان بشه و دیگری به کشیدن نیاز داشته باشه. تفاوت فقط در میزان نامرتبی نیست؛ رابطه دو فک، فرم لب ها و راه های قابل استفاده برای ایجاد فضا هم فرق میکنه.
کشیدن دندان در ارتودنسی چه زمانی مطرح میشه؟
وقتی فضای لازم برای مرتب کردن دندان ها یا اصلاح موقعیت اون ها با راه های مناسب دیگر تامین نشه، کشیدن میتونه بخشی از طرح درمان باشه. گاهی هم وضعیت یک دندان آسیب دیده یا نهفته در انتخاب مسیر درمان اثر میذاره. وجود هرکدام از این موارد به تنهایی حکم کشیدن نیست. [1]
| وضعیت دندان ها | کشیدن چه کمکی ممکنه بکنه؟ | چه چیزی باید بررسی بشه؟ |
|---|---|---|
| کمبود فضای قابل توجه | ایجاد فضا برای مرتب کردن دندان ها | آیا راه دیگری برای تامین فضا، بدون حرکت نامناسب دندان ها وجود داره؟ |
| جلو بودن دندان ها و لب ها | فراهم کردن فضا برای عقب بردن دندان های جلو | میزان حرکت مورد نیاز و اثر مورد انتظار روی لب ها |
| دندانی که احتمال نگهداری موفق آن کمه | استفاده از فضای دندانی که امکان نگهداری مناسبی نداره | قابل حفظ بودن دندان و مناسب بودن محل آن برای طرح ارتودنسی |
| دندان نهفته یا رویش خارج از قوس | ایجاد مسیر و فضای مناسب در بعضی طرح ها | امکان حفظ و هدایت دندان، موقعیت ریشه ها و خطر آسیب به دندان مجاور |
صرف اینکه یک دندان پر شده یا عصب کشی شده، دلیل مناسبی برای کشیدن آن نیست. از طرف دیگر، دندان سالم هم ممکنه برای هدف مشخص ارتودنسی انتخاب بشه؛ در این حالت باید مزیت درمان با کشیدن، محدودیت گزینه های دیگر و برنامه استفاده از فضا توضیح داده بشه.
دکتر برای تصمیم به کشیدن چه چیزهایی را بررسی میکنه؟
تصمیم نهایی از کنار هم گذاشتن معاینه، اندازه گیری فضای قوس دندانی، عکس های صورت و دهان و رادیوگرافی های مورد نیاز به دست میاد. هیچ عدد یا عکس واحدی به تنهایی جواب همه بیماران رو مشخص نمیکنه. [2]
برای مرور مسیر کلی درمان و تفاوت روش ها، راهنمای ارتودنسی و انتخاب روش درمان رو بخون.
معاینه و عکس های مورد نیاز
عکس پانورامیک یا OPG نمای کلی دندان ها، ریشه ها و دندان های نهفته رو نشون میده. عکس سفالومتری، یعنی رادیوگرافی نیم رخ سر، در صورت نیاز برای بررسی رابطه فک ها و شیب دندان های جلو استفاده میشه. نوع عکس باید بر اساس سوال تشخیصی انتخاب بشه؛ عکس سه بعدی برای همه لازم نیست.
اگر برای جلسه اول آماده میشی، راهنمای عکس های مورد نیاز ارتودنسی توضیح میده هر مدرک چه کاربردی داره.
اندازه گیری فضا و موقعیت نهایی دندان ها
در آنالیز فضا، عرض دندان ها با فضای موجود در قوس مقایسه میشه. اما فقط پر کردن فاصله ها یا صاف شدن تاج دندان کافی نیست؛ جای ریشه، شیب دندان های جلو و تماس دندان های دو فک هم باید در برنامه درمان دیده بشه.
برای مثال، اگر مرتب شدن دندان ها فقط با جلو بردن بیشتر دندان های جلویی ممکن باشه، باید بررسی بشه این حرکت برای لب ها، لثه و استخوان اطراف ریشه مناسب هست یا نه. این یک معیار تصمیم گیریه، نه تشخیصی که بشه با نگاه کردن در آینه انجام داد.
فرم لب ها، سلامت لثه و مرحله رشد
نمای نیم رخ صورت، میزان جلو بودن لب ها، وضعیت لثه و رشد باقی مانده روی انتخاب درمان اثر دارن. سن بالاتر به تنهایی دلیل کشیدن نیست؛ سن پایین هم تضمین نمیکنه که هیچ دندانی نیاز به کشیدن نداشته باشه. برای شرایط سنی، راهنمای ارتودنسی بزرگسالان رو ببین.
آیا میشه به جای کشیدن دندان، فضا ایجاد کرد؟
بله، در بعضی بیماران میشه از تراش محدود بین دندان ها، گسترش مناسب قوس یا جابه جایی دندان های عقبی استفاده کرد. سوال اصلی اینه که هر روش برای دهان تو چقدر فضا ایجاد میکنه و چه محدودیتی داره؛ اسم یک دستگاه به تنهایی این جواب رو نمیده.
| راه تامین فضا | کاربرد | محدودیت مهم |
|---|---|---|
| IPR یا تراش محدود بین دندانی | برداشتن مقدار کنترل شده ای از مینای بین بعضی دندان ها برای تامین فضای محدود | مقدار مجاز به ضخامت مینا، شکل دندان و نیاز درمان بستگی داره؛ جایگزین نامحدود کشیدن نیست. [3] |
| گسترش قوس یا درمان تنگی فک | در موارد مناسب، افزایش عرض قوس یا درمان کمبود عرض فک بالا | حرکت دندان به طرف بیرون با گسترش استخوان فک یکی نیست؛ سن و وضعیت بافت ها در انتخاب روش مهمن. [4] |
| حرکت دندان های عقبی به عقب | تامین فضا در طرح هایی که امکان و محل مناسب این حرکت وجود داره | فضای پشت دندان ها، رابطه دو فک و کنترل حرکت باید بررسی بشه. |
| مینی اسکرو، پیچ کوچک موقت ارتودنسی | ایجاد تکیه گاه برای کنترل حرکت دندان ها | خود پیچ فضا تولید نمیکنه و تضمین حذف کشیدن نیست. [5] |
درمان زودهنگام بعضی مشکلات رشد یا کمبود فضا میتونه مسیر درمان رو تغییر بده، ولی وعده «اگر الان شروع کنی، بعدا هیچ دندانی کشیده نمیشه» برای همه کودکان قابل دفاع نیست.
الاینر شفاف هم ابزار حرکت دادنه و خودش جایگزین کشیدن محسوب نمیشه. در ازدحام شدید، حتی درمان با الاینر ممکنه به کشیدن نیاز داشته باشه. [6]
براکت سلف لیگیتینگ برای نگه داشتن سیم، گیره داخلی داره. طبق توضیح انجمن ارتودنسی بریتانیا، شواهدی وجود نداره که این سازوکار به تنهایی نتیجه بهتری از براکت معمولی ایجاد کنه. پس انتخاب این براکت، دلیل کافی برای وعده درمان بدون کشیدن نیست. [15]
برای جزئیات این دو موضوع: روش های درمان تنگی فک بالا و براکت سلف لیگیتینگ چیست؟.
برای ارتودنسی چند دندان و کدام دندان ها کشیده میشن؟
تعداد ثابتی برای همه وجود نداره. بعضی درمان ها بدون کشیدن انجام میشن؛ در بعضی طرح ها 2 یا 4 دندان و در شرایط انتخاب شده تعداد دیگری مطرح میشه. تعداد و محل کشیدن باید با نیاز هر فک، تقارن و نحوه قرار گرفتن دندان های بالا و پایین هماهنگ باشه.
دندان های آسیای کوچک، یعنی دندان های شماره 4 و 5 وقتی از خط وسط هر سمت میشماری، از انتخاب های رایج هستن. این دندان ها پشت نیش قرار دارن. انتخاب بین آن ها به محل کمبود فضا، سلامت دندان ها و حرکت مورد نیاز بستگی داره؛ دندان شماره 4 انتخاب همیشگی نیست.
در بعضی طرح ها فقط از فک بالا دندان کشیده میشه. در طرح های دیگر هر دو فک به فضا نیاز دارن. کشیدن یک دندان هم ممکنه، اما صرف کج بودن خط وسط دندان ها برای چنین تصمیمی کافی نیست. قبل از مراجعه برای کشیدن، شماره دقیق دندان و سمت آن باید در دستور درمان مشخص باشه.
آیا دندان نیش یا دندان جلو هم کشیده میشه؟
کشیدن نیش سالم انتخاب روتین برای ایجاد فضا نیست. اگر نیش بیرون از ردیف روییده یا داخل استخوان گیر کرده باشه، اول امکان حفظ و هدایت آن بررسی میشه. با این حال، موقعیت نامناسب، آسیب یا خطر برای دندان های کناری ممکنه برنامه درمان رو تغییر بده. [7]
کشیدن دندان جلویی هم فقط در شرایط انتخاب شده مطرح میشه؛ مثلا در بعضی طرح ها یک دندان جلوی فک پایین. پیش از آن باید تناسب اندازه دندان های دو فک، تماس دندان های جلو و نتیجه ظاهری بررسی بشه. نامرتب بودن یک دندان به تنهایی دلیل انتخاب آن برای کشیدن نیست. در کشیدن دندان جلوی پایین، احتمال ایجاد فضای مثلثی تیره بین دندان ها هم باید در ارزیابی ظاهری در نظر گرفته بشه. [14]
اگر مسئله اصلی تو نیش نهفته است، گزینه های حفظ یا خارج کردن آن در راهنمای درمان دندان نیش نهفته جدا توضیح داده شده.
برای معاینه و بررسی گزینه های درمان با دکتر نبی، عکس ها و طرح درمان قبلی ات رو همراه داشته باش تا درباره دلیل کشیدن و راه های جایگزین سوال کنی.
میشه به جای دندان شماره 4، دندان عقل را کشید؟
نه به عنوان یک جایگزین ساده و همیشگی. فضای دندان عقل در انتهای قوسه و با فضای دندان آسیای کوچک در نزدیکی دندان های جلو یکسان نیست. برای استفاده از فضای عقب دهان باید امکان جابه جایی سایر دندان ها هم وجود داشته باشه؛ صرف کشیدن دندان عقل، دندان های جلو رو مرتب نمیکنه.
دندان عقل ممکنه به علت پوسیدگی، عفونت، آسیب به دندان کناری یا نیاز مشخص طرح درمان خارج بشه. اگر مشکلی ایجاد نکرده باشه، ممکنه فقط تحت نظر بمونه. کشیدن آن نباید به عنوان تضمین جلوگیری از برگشت ارتودنسی معرفی بشه. [8، 9]
جای دندان کشیده شده چطور بسته میشه و چقدر زمان میبره؟
در طرحی که هدفش بستن فضای کشیدن است، دندان ها با نیروی کنترل شده ارتودنسی به سمت فضای موجود حرکت میکنن. بخشی از فضا ممکنه صرف رفع شلوغی و بخشی صرف اصلاح موقعیت دندان های جلو یا عقب بشه. سهم هر حرکت در طرح درمان تعیین میشه؛ قرار نیست همه فضا فقط با عقب رفتن دندان های جلو بسته بشه.
فاصله دندان کشیده شده ممکنه چند ماه در طول درمان باقی بمونه؛ بستن آن فوری نیست. [17] مقدار فاصله، نوع حرکت، موقعیت ریشه ها، پاسخ بافت ها و همکاری در استفاده از وسایل تجویز شده روی زمان اثر دارن. از روی تعداد دندان های کشیده شده نمیشه برای تو مدت قطعی تعیین کرد.
اگر فضا طبق انتظار کم نمیشه، دکتر باید روند حرکت، وضعیت ریشه ها و روش کنترل نیرو رو بررسی کنه. خودسرانه کش اضافه نکن یا نحوه استفاده از کش های ارتودنسی رو تغییر نده. هدف فقط ناپدید شدن فاصله نیست؛ تماس مناسب دندان ها و موقعیت ریشه ها هم باید کنترل بشه.
ارتودنسی با کشیدن بهتره یا بدون کشیدن؟
هیچ کدام برای همه بهتر نیست. درمان مناسب باید هم دندان ها رو مرتب کنه، هم تماس دو فک و سلامت بافت های اطراف دندان رو در نظر بگیره. حفظ همه دندان ها وقتی ارزشمنده که نتیجه قابل قبول و قابل نگهداری به دست بیاد؛ کشیدن هم فقط با هدف روشن توجیه داره.
| معیار تصمیم | با کشیدن | بدون کشیدن |
|---|---|---|
| تامین فضا | از فضای دندان انتخاب شده استفاده میشه. | باید فضای کافی از ابتدا وجود داشته باشه یا با روش مناسب تامین بشه. |
| موقعیت دندان های جلو | امکان استفاده از فضا برای اصلاح موقعیت وجود داره؛ میزان آن باید برنامه ریزی بشه. | باید بررسی بشه مرتب کردن، دندان ها رو بیش از حد جلو نمیبره. |
| پایداری نتیجه | کشیدن تضمین جلوگیری از برگشت نیست. | نکشیدن هم به تنهایی نشانه ناپایداری نیست. |
| نگهداری بعد از درمان | نگهدارنده طبق دستور لازم است. | نگهدارنده طبق دستور لازم است. |
نمونه های قبل و بعد فقط نشون میدن برای یک بیمار چه مسیری انتخاب شده. از روی نتیجه فرد دیگری نمیشه فهمید تو هم باید همان تعداد دندان رو بکشی یا حتما بدون کشیدن درمان بشی.
اگر دندان ها در ظاهر مرتب شدن، باز هم درمان بدون نگهداری تمام نشده. ریتینر یا نگهدارنده ارتودنسی وسیله ایه که برای حفظ موقعیت دندان ها استفاده میشه و برنامه آن باید مشخص باشه. [9]
کشیدن دندان چه تاثیری روی لب ها و فرم صورت داره؟
اثر درمان روی لب ها به موقعیت اولیه دندان ها، میزان جابه جایی آن ها و ویژگی بافت نرم بستگی داره. اگر دندان های جلو و لب ها برجسته باشن، عقب بردن برنامه ریزی شده دندان ها میتونه برجستگی رو کمتر کنه؛ اما نه هر کشیدنی باعث فرورفتگی صورت میشه و نه میشه قول داد صورت هیچ تغییری نمیکنه. [11]
در یک مطالعه روی بیماران بزرگسال، ضخامت لب با میزان پاسخ لب به درمان ارتباط داشت. این یعنی حتی با حرکت دندانی مشابه، تغییر ظاهری دو نفر لزوما یکسان نیست. نتیجه آن مطالعه هم پیش بینی قطعی برای یک بیمار مشخص محسوب نمیشه. [11]
قبل از تایید طرح درمان بپرس: «قرار است دندان های جلو چقدر و به چه سمتی حرکت کنن و انتظار داریم لب ها چه تغییری کنن؟» برای تفاوت تغییر دندانی و فکی، تاثیر ارتودنسی بر فرم صورت رو بخون.
بعد از کشیدن، ارتودنسی ثابت بهتره یا الاینر شفاف؟
کشیدن دندان به تنهایی نوع دستگاه رو تعیین نمیکنه. میزان فضای باقی مانده، حرکت ریشه ها، کنترل شیب دندان و امکان اجرای طرح درمان مهمن. الاینر شفاف برای بعضی درمان های کشیدنی قابل استفاده است، اما مناسب بودن آن باید برای همان بیمار بررسی بشه. [6]
درمان ثابت هم فقط با نصب براکت به نتیجه نمیرسه؛ برنامه حرکت و پیگیری نقش اصلی دارن. اگر الاینر پیشنهاد شده، درباره نیاز احتمالی به وسایل کمکی، اصلاح طرح در طول درمان و میزان همکاری لازم سوال کن. برای شناخت دستگاه ها، راهنمای ارتودنسی ثابت و راهنمای ارتودنسی نامرئی رو ببین.
دندان را قبل از ارتودنسی میکشن یا بعد از شروع درمان؟
هر دو حالت ممکنه. زمان کشیدن باید با ترتیب حرکت دندان ها هماهنگ باشه؛ بعضی طرح ها کشیدن قبل از نصب دستگاه و بعضی کشیدن در طول درمان رو نیاز دارن. برای فاصله بین کشیدن و ادامه ارتودنسی، یک عدد ثابت مثل 3 یا 7 روز برای همه قابل توصیه نیست.
قبل از قطعی شدن طرح درمان، فقط برای اینکه زودتر آماده بشی دندان نکش. اگر هم طرح در طول درمان تغییر کرد، بخواه دلیل تغییر، دندان انتخاب شده و اثر آن روی زمان و نتیجه توضیح داده بشه. این تصمیم باید با آگاهی و رضایت تو انجام بشه.
کشیدن دندان برای ارتودنسی درد یا عوارض داره؟
کشیدن با بی حسی انجام میشه. ممکنه فشار حس کنی، اما اگر درد تیز داشتی باید همان لحظه اطلاع بدی. بعد از برطرف شدن بی حسی، درد یا تورم ممکنه پیش بیاد و شدت آن به دندان و روش خارج کردنش بستگی داره. [13]
خونریزی ادامه دار، عفونت و حفره خشک از عوارض ممکن هستن. حفره خشک یعنی لخته محافظ محل کشیدن تشکیل نشده یا زود از بین رفته و محل دردناک شده. خطرهای اختصاصی هر دندان هم باید پیش از کشیدن توضیح داده بشن. [8، 10]
بعد از کشیدن دندان چی بخورم و چه مراقبتی داشته باشم؟
در 24 ساعت اول: دهانت رو نشور، تف نکن و محل کشیدن رو با زبان یا انگشت دستکاری نکن؛ لخته خون باید در محل باقی بمونه. اگر دندانپزشکت به دلیل شرایط خاص تو دستور متفاوتی داده، همان دستور رو اجرا کن. [12]
غذای نرم و غیر داغ بخور و تا وقتی بی حسی باقی مونده، مراقب گاز گرفتن لب و زبان باش. از نی و سیگار پرهیز کن و داروها رو فقط طبق دستور مصرف کن. [10، 12، 13]
از 24 ساعت بعد: تمیز کردن دندان ها رو با احتیاط و بدون آسیب به محل کشیدن ادامه بده. درباره شستشوی ملایم با آب نمک و ادامه مراقبت، دستور دندانپزشکت رو رعایت کن. [12]
قبل از کشیدن، بیماری های زمینه ای و همه داروهای مصرفی ات رو اطلاع بده؛ به خصوص داروهای رقیق کننده خون و داروهای مرتبط با بیماری های استخوان. هیچ دارویی رو برای کشیدن دندان خودسرانه قطع نکن. [13]
اگر هنوز بین کشیدن و نکشیدن مرددم، چه سوال هایی بپرسم؟
از دکتر بخواه دو مسیر رو با هدف و محدودیت روشن توضیح بده. اختلاف نظر دو دندانپزشک لزوما به معنی اشتباه بودن یکی نیست؛ ممکنه اهداف، مقدار تغییر قابل قبول یا ارزیابی شرایط متفاوت باشه. برای نظر دوم، مدارک و طرح پیشنهادی رو همراه ببر. [2]
- مشکل اصلی من کمبود فضاست، جلو بودن دندان هاست یا ترکیبی از این ها؟
- چرا این دندان انتخاب شده و آیا دندان آسیب دیده دیگری در انتخاب اثر داره؟
- اگر نکشم، کدام هدف درمان کامل به دست نمیاد یا چه محدودیتی ایجاد میشه؟
- فضا قرار است صرف مرتب کردن دندان ها بشه یا عقب بردن دندان های جلو؟
- اثر مورد انتظار روی لب ها و نحوه بسته شدن فضا چیه؟
- هزینه کشیدن جداست؟ تغییر طرح چه اثری روی مدت و هزینه کل درمان داره؟
لازم نیست صرف شنیدن عبارت «کشیدن دندان» درمان رو رد کنی یا بلافاصله بپذیری. قبل از تصمیم، باید بتونی با زبان ساده توضیح بدی چرا کشیدن پیشنهاد شده و برنامه استفاده از فضای آن چیه.
نظرها و پرسشها