برای تصمیم درباره درمان نکردن، باید ببینی نامرتبی چه اثری روی دهانت دارد. «بایت» یعنی نحوه روی هم قرار گرفتن دندان های بالا و پایین؛ ممکن است چند دندان کج باشند، اما جویدن و تمیز کردن آنها مشکلی نداشته باشد. در مقابل، یک تماس نامناسب کوچک هم گاهی به لثه آسیب میزند. آشنایی با ارتودنسی و هدف درمان آن کمک میکند فرق اصلاح ظاهر و رفع مشکل عملکردی را بهتر بشناسی.[1]

نمای داخل دهانی بیماری با شلوغی و نامرتبی دندان های فک بالا و پایین که می تواند تمیز کردن دندان ها را دشوارتر کند.
نامرتبی دندان ها به تنهایی شدت نیاز به درمان را مشخص نمیکند؛ وضعیت بایت، لثه و امکان تمیز کردن هم باید بررسی شود.

اگر ارتودنسی لازم باشد و انجام ندهیم چه می شود؟

اگر نیاز درمانی وجود داشته باشد، عقب انداختن آن میتواند مشکل فعلی را باقی بگذارد یا در بعضی شرایط گزینه های درمان را محدود کند. عوارض ارتودنسی نکردن برای همه یکسان نیست و قرار نیست هر دندان کج در آینده آسیب ببیند. پیامد احتمالی به نوع مشکل بستگی دارد:

  • شلوغی همراه با تجمع پلاک: پلاک لایه چسبنده ای از باکتری ها روی دندان است. اگر تمیز کردن بعضی نواحی سخت باشد، کنترل تجمع آن به مراقبت بیشتری نیاز دارد.[7]
  • تماس آسیب زننده یا مشکل گاز زدن: ممکن است زخم لثه، مشکل در بریدن غذا یا سایش موضعی ادامه پیدا کند.
  • دندان های جلوی برجسته: در بعضی کودکان بیشتر در معرض ضربه هستند؛ درمان زودهنگام در موارد منتخب میتواند احتمال آسیب به این دندان ها را کم کند.[4]
  • ناهنجاری فکی در کودک: با پایان رشد، امکان استفاده از بعضی درمان های هدایت رشد کمتر میشود؛ این موضوع به معنی نیاز قطعی به جراحی نیست.[2][3]
اینفوگرافیک عوارض انجام ندادن ارتودنسی؛ نامرتبی دندان ها و بایت نامناسب می تواند باعث تجمع پلاک، پوسیدگی، بیماری لثه، سایش دندان، مشکلات فک، طولانی تر شدن درمان و کاهش اعتماد به نفس شود.
این موارد پیامدهای احتمالی هستند، نه اتفاق های حتمی برای هر فرد. درد فک، افزایش هزینه یا کاهش اعتماد به نفس را نمیتوان فقط از روی کجی دندان پیش بینی کرد.

آیا همه دندون های نامرتب حتما به ارتودنسی نیاز دارند؟

نه. نامرتبی خفیفی که به سلامت دهان یا عملکرد دندان ها آسیب نمیزند، همیشه نیاز به شروع فوری ارتودنسی ندارد. در چنین وضعیتی، خواسته خودت درباره ظاهر لبخند هم بخشی از تصمیم است. معاینه مشخص میکند درمان ضروری است، انتخابی است یا فعلا پیگیری کافی است.[1][2]

چه نامرتبی هایی ممکن است فقط نیاز به پیگیری داشته باشند؟

کمی چرخش یک دندان یا فاصله کم، اگر بایت مناسب باشد و نظافت به خوبی انجام شود، ممکن است فقط به چکاپ دوره ای نیاز داشته باشد. جدول زیر قدم بعدی را بر اساس وضعیت دهان روشن میکند؛ تشخیص نهایی با معاینه انجام میشود.

وضعیت برداشت اولیه قدم بعدی
نامرتبی خفیف، بایت مناسب و بهداشت قابل انجام ممکن است پیگیری کافی باشد زمان چکاپ بعدی و نشانه های تغییر را بپرس.
شلوغی همراه با گیر غذایی یا دشواری نظافت نیاز به ارزیابی بهداشت و وضعیت دندان ها روش تمیز کردن و وجود پوسیدگی بررسی شود.
جابه جا شدن فک کودک هنگام بستن دهان معاینه را عقب نینداز علت تماس نامناسب و نیاز به درمان زودهنگام بررسی شود.
سایش تازه، مشکل جویدن یا درد فک نیاز به تشخیص علت نباید بدون معاینه، ارتودنسی را تنها راه حل دانست.
مقایسه نمای داخل دهانی بیمار قبل و بعد از درمان ارتودنسی برای اصلاح شلوغی و نامرتبی دندان ها و بهبود نظم قوس دندانی.
نمونه ای از اصلاح نامرتبی دندان ها. نیاز به ارتودنسی و نوع درمان برای هر فرد پس از بررسی بایت، رابطه فک ها و وضعیت دندان ها تعیین میشود.

چه نشانه هایی می گویند معاینه ارتودنسی را عقب نیندازی؟

اگر تغییر تازه ای در روی هم قرار گرفتن دندان ها میبینی یا عملکرد دهان مختل شده، بهتر است معاینه را به آینده نامعلوم موکول نکنی. نشانه های قابل توجه شامل این موارد است:[2][3]

  • فک کودک موقع بستن دهان به یک سمت میلغزد یا دندان های جلو برعکس روی هم قرار میگیرند.
  • دندان دائمی برخلاف انتظار رویش نکرده، مسیر رویش آن غیرعادی است یا دندان شیری خیلی زود از دست رفته است.
  • گاز زدن غذا سخت است، دندان به لثه یا سقف دهان آسیب میزند یا لبه دندان ها به تازگی ساییده شده اند.
  • فاصله تازه بین دندان ها، لق شدن یا خونریزی مکرر لثه ایجاد شده است؛ این نشانه ها ابتدا به بررسی سلامت لثه نیاز دارند.[7]

معاینه ارتودنسی چه چیزی را مشخص می کند؟

معاینه باید روشن کند اگر درمان را شروع نکنی، چه چیزی نیاز به مراقبت یا پیگیری دارد و چه زمانی باید دوباره بررسی شوی. دندانپزشک سلامت دندان و لثه، نحوه بسته شدن دهان، رشد فک و مسیر رویش دندان ها را ارزیابی میکند. عکس یا اسکن هم متناسب با یافته های معاینه درخواست میشود؛ همه افراد به همه تصویربرداری ها نیاز ندارند.[3]

برای شناخت کاربرد هر بررسی، راهنمای عکس ها و مدارک ارتودنسی را ببین. اگر درمان لازم باشد، انتخاب ارتودنسی ثابت یا ارتودنسی نامرئی بعد از تشخیص انجام میشود؛ نوع دستگاه به تنهایی ضرورت یا زمان شروع درمان را مشخص نمیکند.

کلاژ شامل رادیوگرافی پانورامیک (OPG)، سفالومتری لترال و نمای داخل دهانی برای بررسی بایت و تشخیص نیاز به درمان ارتودنسی.
نمونه هایی از مدارک تشخیصی ارتودنسی؛ انتخاب نوع تصویربرداری باید بر اساس نیاز همان بیمار باشد.

آیا دندان های نامرتب با گذشت زمان بدتر می شوند؟

گاهی تغییر میکنند، اما بدتر شدن قطعی نیست. دندان ها و بافت های نگهدارنده آنها در طول زندگی تغییر میکنند و حتی دندان های قبلا مرتب هم ممکن است جابه جا شوند. از روی یک عکس نمیتوان پیش بینی کرد نامرتبی تو در چند سال آینده چقدر تغییر خواهد کرد.[10]

در چه شرایطی احتمال بدتر شدن نامرتبی بیشتر است؟

وجود یک عامل فعال مثل از دست رفتن زودهنگام دندان شیری، کمبود فضا برای دندان در حال رویش یا بیماری لثه، احتمال تغییر وضعیت را بیشتر میکند. در کودک، بررسی مسیر رویش دندان نهفته و نیاز احتمالی به فضا نگهدار دندان کودک میتواند از انتظار بی برنامه جلوگیری کند. فاصله افتادن یا لق شدن تازه دندان در بزرگسال هم نباید صرفا به نامرتبی قدیمی نسبت داده شود.[3][7]

در چه مواردی ممکن است مدت ها دندان ها تقریبا ثابت بمانند؟

اگر نامرتبی خفیف باشد و در بررسی های متوالی، بایت و سلامت لثه تغییری نکرده باشند، ممکن است وضعیت دندان ها مدت ها تقریبا ثابت بماند. برای قضاوت درباره ثبات، مقایسه معاینه های قبلی و فعلی از نگاه کردن به یک عکس مفیدتر است؛ زمان ارزیابی بعدی را هم مشخص کن.

اگر مشکل فک کودک درمان نشود چه عوارضی دارد؟

در بعضی ناهنجاری های فکی، عقب انداختن بررسی میتواند فرصت استفاده از رشد کودک را محدود کند. پیامد به نوع مشکل، شدت آن و مقدار رشد باقی مانده بستگی دارد. معاینه زودهنگام کمک میکند فرق «صبر کردن با برنامه» و «از دست دادن زمان مناسب یک درمان مشخص» روشن شود.[2][3]

چرا درمان فکی کودکان زمان طلایی دارد؟

منظور از زمان طلایی، یک سن ثابت برای همه کودکان نیست. بعضی درمان ها باید با مرحله رشد فک هماهنگ شوند؛ برخی مشکلات هم در دوره رویش دندان های دائمی بهتر ارزیابی میشوند. سن تقویمی به تنهایی کافی نیست و عددهایی مثل 9 تا 11 سال را نباید برای همه ناهنجاری ها مهلت قطعی دانست.[3]

اینفوگرافیک زمان مناسب معاینه و درمان ارتودنسی در کودکان؛ معاینه اولیه در 7 سالگی، امکان هدایت رشد فک در برخی ناهنجاری ها بین 9 تا 11 سالگی و محدودتر شدن فرصت درمان پس از بلوغ.
معاینه اولیه تا 7 سالگی توصیه میشود. زمان شروع درمان فکی برای هر کودک جداگانه تعیین میشود؛ بازه 9 تا 11 سال، نسخه مشترک همه کودکان نیست.

اگر فک پایین کودک عقب باشد و درمان نشود چه می شود؟

اگر فک پایین عقب تر باشد، فاصله دندان های جلوی بالا و پایین ممکن است باقی بماند و در بعضی کودکان، برجستگی دندان های بالا خطر ضربه را بیشتر کند. بررسی عقب بودن فک پایین در کودکان مشخص میکند چه مقدار از مشکل مربوط به موقعیت دندان ها و چه مقدار مربوط به رابطه فک هاست.

مرور کاکرین نشان داده درمان زودهنگام در کودکان دارای دندان های جلوی برجسته میتواند آسیب به این دندان ها را کمتر کند؛ اما درمان زودهنگام در 2 مرحله برای همه نتایج، برتری عمومی نسبت به درمان در نوجوانی ندارد. بنابراین شروع زودتر همیشه بهتر نیست.[4]

اگر فک پایین کودک جلو باشد و درمان نشود چه می شود؟

جلو دیده شدن فک پایین ممکن است از عقب بودن فک بالا، جلو بودن فک پایین یا نحوه تماس دندان ها ناشی شود. اگر این وضعیت در حال رشد باشد، ظاهر و بایت کودک ممکن است تغییر کند. به همین دلیل جلو بودن فک پایین در کودکان نیاز به ارزیابی زودهنگام دارد.

برخی درمان های کودکی میتوانند رابطه دندان ها و فک ها را بهتر کنند، اما نتیجه بلندمدت به ادامه رشد هم وابسته است. شواهد موجود اجازه نمیدهد قول بدهیم درمان زودهنگام حتما نیاز آینده به جراحی فک را از بین میبرد.[5]

درمان های ارتودنسی اطفال چه کمکی به هدایت رشد فک می کنند؟

در موارد منتخب، درمان به اصلاح تماس دندان ها یا رابطه فک ها در دوره رشد کمک میکند. مثلا اگر تماس دندان ها فک کودک را هنگام بستن دهان به یک سمت منحرف کند، بررسی را نباید تا رویش همه دندان های دائمی عقب انداخت. هدف معاینه، تشخیص همین موقعیت هاست؛ توضیح روش ها در صفحه ارتودنسی کودکان آمده است.[3]

اگر رشد کودک تمام شود چه محدودیت هایی برای درمان ایجاد می شود؟

بعد از پایان رشد، امکان هدایت رشد فک کمتر میشود، ولی مرتب کردن دندان ها همچنان میتواند ممکن باشد. در بعضی اختلاف های شدید اسکلتی، برای اصلاح کامل رابطه فک ها ممکن است ترکیب ارتودنسی و جراحی فک مطرح شود. این تصمیم با شدت مشکل و هدف درمان گرفته میشود؛ هر بزرگسال یا هر کودک دیر مراجعه کرده ای به جراحی نیاز ندارد.[2]

اگر دوران رشد را پشت سر گذاشته ای، درباره امکان ارتودنسی بزرگسالان بر اساس سلامت لثه، استخوان و دندان ها تصمیم بگیر؛ سن به تنهایی دلیل کنار گذاشتن درمان نیست.[1]

بهترین زمان معاینه ارتودنسی کودکان چه سنی است؟

انجمن ارتودنتیست های آمریکا توصیه میکند اولین ارزیابی ارتودنسی حداکثر تا 7 سالگی انجام شود. این توصیه به معنی شروع ارتودنسی در 7 سالگی نیست؛ خیلی از کودکان فقط پیگیری میشوند. اگر قبل از این سن مشکل واضح در بستن دهان، رشد فک یا رویش دندان وجود دارد، برای معاینه تا 7 سالگی صبر نکن. تفاوت زمان معاینه و زمان شروع درمان در راهنمای بهترین سن ارتودنسی توضیح داده شده است.[2]

نمیدانی درمان لازم است یا فعلا پیگیری کافی است؟

در معاینه، وضعیت بایت، سلامت دندان و لثه و در کودکان روند رشد بررسی میشود تا بدانی شروع درمان چه فایده ای دارد و اگر صبر کنی، چه چیزی باید زیر نظر بماند.

نامرتبی دندون چه تاثیری روی تمیز کردن، پوسیدگی و لثه دارد؟

نامرتبی میتواند دسترسی به بعضی سطوح دندان را سخت تر کند، اما پوسیدگی و بیماری لثه نتیجه حتمی کجی دندان نیستند. میزان پلاک، مصرف مواد قندی، روش نظافت و وضعیت سلامت دهان هم نقش دارند. برای حفظ سلامت دندان ها نباید منتظر شروع ارتودنسی بمانی.[6][7]

چرا دندان های روی هم افتاده سخت تر تمیز می شوند؟

وقتی دندان ها روی هم افتاده اند یا چرخش دارند، ممکن است برس مسواک به بعضی سطوح خوب نرسد و عبور نخ سخت تر شود. این وضعیت به معنی غیرممکن بودن نظافت نیست؛ باید روش و وسیله مناسب همان ناحیه را یاد بگیری. اگر نخ در یک محل گیر میکند یا پاره میشود، علت آن هم باید بررسی شود.

در نمونه تصویری این مقاله، پس از ایجاد فضای ارتودنسی، پوسیدگی پنهان بین دندان ها نمایان شده است. این نمونه نشان میدهد یک ناحیه دور از دسترس ممکن است مشکل پنهان داشته باشد؛ از آن نمیتوان نتیجه گرفت هر نامرتبی حتما باعث پوسیدگی میشود.

مقایسه قبل و بعد از ایجاد فضای ارتودنسی؛ در این بیمار، روی هم قرار گرفتن دندان ها باعث دشوار شدن تمیز کردن ناحیه شده بود و پس از ایجاد فضا، پوسیدگی پنهان بین دندان ها نمایان شد.
پوسیدگی نمایان شده بعد از ایجاد فضا باید جداگانه ارزیابی و درمان شود؛ مرتب شدن دندان ها جای درمان پوسیدگی را نمیگیرد.

آیا شلوغی دندان خطر پوسیدگی را بیشتر می کند؟

اگر شلوغی باعث باقی ماندن پلاک شود، کنترل خطر پوسیدگی دشوارتر میشود؛ اما نامرتبی به تنهایی علت کافی برای پوسیدگی نیست. باکتری های دهان با مصرف قند، اسید تولید میکنند و تکرار این فرایند به مینای دندان آسیب میزند. مسواک با خمیردندان فلورایددار، تمیز کردن بین دندان ها و کمتر کردن دفعات خوردن مواد قندی، چه ارتودنسی کنی چه نکنی، لازم است.[6]

آیا نامرتبی دندون می تواند باعث التهاب لثه شود؟

دشواری در پاک کردن پلاک کنار لثه میتواند به التهاب کمک کند. قرمزی، تورم و خونریزی مکرر هنگام مسواک یا نخ دندان را نباید فقط به کجی دندان نسبت داد. بیماری پیشرفته لثه ممکن است به بافت نگهدارنده دندان آسیب بزند و باعث لق شدن یا جابه جایی دندان شود. بنابراین درمان و کنترل مشکل لثه باید در برنامه قرار بگیرد، حتی اگر فعلا ارتودنسی را شروع نمیکنی.[7]

انجام ندادن ارتودنسی چه تاثیری روی بایت، جویدن، سایش دندان و فک دارد؟

اگر بایت مشکل عملکردی ایجاد کرده باشد، درمان نکردن میتواند همان مشکل را باقی بگذارد. با این حال مشکل جویدن، سایش و درد فک علت های یکسانی ندارند و باید جداگانه بررسی شوند. وجود یکی از آنها، به تنهایی اثبات نمیکند ارتودنسی لازم است.

نامرتبی دندون چطور گاز زدن و جویدن را مختل می کند؟

اگر دندان های جلوی بالا و پایین به هم نرسند، ممکن است بریدن بعضی غذاها با دندان های جلو دشوار شود. در بعضی بایت ها هم دندان به لثه یا سقف دهان برخورد میکند یا فرد برای بستن دهان فک را جابه جا میکند. ادامه چنین مشکلی دلیل خوبی برای ارزیابی است. اما از روی نامرتبی نمیتوان نتیجه گرفت فرد حتما دچار بیماری گوارشی میشود.[1][3]

بایت نامناسب چگونه می تواند باعث فشار نابرابر و سایش بعضی دندون ها شود؟

در بعضی تماس های نامناسب، مثل قرار گرفتن معکوس دندان های جلوی بالا و پایین، تماس دندان ها میتواند با سایش همراه باشد. راهنمای AAPD کاهش سایش را از فواید احتمالی اصلاح این نوع بایت ذکر میکند.[3] اما هر سایشی ناشی از بایت نیست؛ دندان قروچه یا فشردن دندان ها هم میتواند مینا را فرسوده کند یا باعث لب پریدگی شود.[9] تشخیص علت لازم است، چون مرتب شدن دندان ها به تنهایی توقف سایش را تضمین نمیکند.

کلاژ تصاویر داخل دهانی بیماران با کراس بایت، اپن بایت، آندربایت و دیپ بایت؛ نمونه هایی از ناهنجاری های بایت که در ارزیابی ارتودنسی بررسی می شوند.
نمونه های بایت: کراس بایت یعنی قرار گرفتن معکوس بعضی دندان های بالا و پایین؛ اپن بایت یعنی باقی ماندن فاصله عمودی هنگام بستن دهان؛ آندربایت یعنی جلوتر بودن دندان های پایین؛ و دیپ بایت یعنی پوشش عمودی بیش از حد دندان های پایین با دندان های بالا.

چه زمانی درد یا صدا دادن فک نیاز به بررسی دارد؟

درد ماندگار فک، قفل شدن یا محدودیت باز کردن دهان نیاز به بررسی دارد. صدای کلیک بدون درد و بدون محدودیت حرکت، به تنهایی معمولا نیاز به درمان ندارد. طبق توضیح موسسه ملی تحقیقات دندان و جمجمه و صورت آمریکا، شواهد از این ادعا که بایت نامناسب علت اختلال مفصل فک است پشتیبانی نمیکند؛ بنابراین نباید درد فک را پیامد قطعی ارتودنسی نکردن دانست یا درمان آن را با ارتودنسی تضمین کرد.[8]

عوارض انجام ندادن ارتودنسی روی ظاهر لبخند و اعتماد به نفس چیست؟

درمان نکردن ممکن است ویژگی ظاهری ای را که دوست نداری، مثل فاصله یا بیرون زدگی دندان ها، باقی بگذارد؛ اما اثر آن بر اعتماد به نفس برای همه یکسان نیست. هدف ظاهری تو باید در کنار سلامت و عملکرد دندان ها بررسی شود.

کدام نوع نامرتبی بیشتر روی ظاهر لبخند اثر می گذارد؟

نامرتبی، فاصله و بیرون زدگی دندان های جلو معمولا هنگام لبخند بیشتر به چشم می آیند. برای توضیح خواسته ات، مشخص کن دقیقا کدام قسمت اذیتت میکند: چرخش یک دندان، فاصله بین 2 دندان یا جلو دیده شدن آنها. این توضیح کمک میکند درباره امکان اصلاح همان ویژگی و محدودیت نتیجه صحبت کنی.

تاثیر نامرتبی دندان روی اعتماد به نفس تا چه حد واقعی است؟

این اثر میتواند برای بعضی افراد مهم باشد؛ مثلا اگر به خاطر ظاهر دندان ها لبخندت را پنهان میکنی، آن را در جلسه معاینه مطرح کن. بعضی افراد هم با نامرتبی زیاد احساس خوبی دارند. تصمیم نباید فقط از فشار اطرافیان بیاید و ارتودنسی هم تضمینی برای رفع همه نگرانی ها درباره ظاهر یا اعتماد به نفس نیست.

آیا عقب انداختن ارتودنسی هزینه درمان را بیشتر می کند؟

گاهی بله، اما نه همیشه. اگر در فاصله انتظار، پوسیدگی یا بیماری لثه درمان نشده پیشرفت کند، یا طرح درمان به دلیل پایان رشد تغییر کند، ممکن است به درمان های بیشتری نیاز باشد. با این حال نمیتوان گفت هر مقدار تاخیر، ارتودنسی را حتما طولانی تر یا چند برابر گران تر میکند.

برای برآورد هزینه ارتودنسی، پیچیدگی مشکل و طرح درمان باید مشخص باشد. اگر فعلا امکان شروع نداری، از دندانپزشک بپرس کدام درمان دندانی یا بررسی رشد نباید عقب بیفتد و چه زمانی دوباره معاینه شوی. معاینه زودتر میتواند به تصمیم آگاهانه کمک کند، حتی وقتی انتخاب نهایی فعلا پیگیری است.[1][3]

چه زمانی باید برای بررسی ارتودنسی مراجعه کنیم؟

برای نامرتبی بدون علامت، یک وقت معاینه برنامه ریزی شده مناسب است. اگر تغییر تازه در بایت، مشکل رویش دندان کودک، آسیب به لثه یا اختلال جویدن وجود دارد، بررسی را جلو بینداز. درد شدید دندان همراه با تب یا تورم صورت هم موضوع انتظار برای ارتودنسی نیست و به رسیدگی فوری دندانپزشکی نیاز دارد.[3][6]

در جلسه معاینه، این 3 سوال کمک میکند تصمیم روشن تری بگیری:

  • مشکل من چه اثری روی سلامت یا عملکرد دارد و چه بخشی از درمان صرفا برای ظاهر است؟
  • اگر فعلا درمان نکنم، چه تغییری باید زیر نظر بماند و زمان مراجعه بعدی چه موقع است؟
  • آیا شروع درمان به مرحله رشد، کنترل بیماری لثه یا درمان یک دندان وابسته است؟

جمع بندی عوارض انجام ندادن ارتودنسی در کودکان و بزرگسالان

تصمیم درباره ارتودنسی نکردن به نامرتبی، بایت، سلامت دهان و در کودکان به رشد بستگی دارد. اگر فعلا درمان نمیکنی، برنامه نظافت و چکاپ را ادامه بده و تغییر تازه در جویدن، رویش دندان یا وضعیت لثه را پیگیری کن. اگر هم نگرانی تو از شروع درمان است، عوارض ارتودنسی و راه های کاهش آنها را جداگانه بخوان تا پیامدهای درمان و درمان نکردن را با هم مقایسه کنی.