درمان جلو بودن فک پایین و عقب بودن فک بالا در کودکان

اگر وقتی فرزندتان دندان ها را روی هم میگذارد، دندان های پایین جلوتر از دندان های بالا قرار میگیرند، باید از نظر ناهنجاری کلاس 3 یا آندربایت معاینه شود. این ظاهر همیشه به معنی بزرگ بودن فک پایین نیست؛ ممکن است فک بالا عقب باشد، فک پایین جلو باشد، مشکل فقط از موقعیت دندان ها ایجاد شده باشد یا کودک هنگام بستن دهان فک را به جلو هل بدهد.

درمان جلو بودن فک پایین در کودکان به علت مشکل، شدت آن، وضعیت رویش دندان ها و مرحله رشد بستگی دارد. درمان زودهنگام در بعضی کودکان میتواند رابطه فک ها و بایت را بهتر کند و احتمال درمان های پیچیده تر را کاهش دهد، اما هیچ دستگاهی نمیتواند ادامه رشد فک پایین یا بی نیاز شدن قطعی از جراحی در آینده را تضمین کند.

جلو بودن فک پایین در کودکان یعنی چی؟

در حالت معمول، دندان های جلویی بالا کمی جلوتر از دندان های جلویی پایین قرار میگیرند. اگر یک یا چند دندان پایین هنگام بستن دهان جلوتر از دندان های بالا قرار بگیرند، به این وضعیت بایت معکوس، آندربایت یا ناهنجاری کلاس 3 گفته میشه.

کلاس 3 فقط یک ظاهر مشخص نیست. برای انتخاب درمان باید معلوم شود اختلاف از استخوان فک هاست، از شیب و جای دندان هاست یا از حرکتی که کودک موقع بستن دهان انجام میدهد.

آیا کلاس 3 واقعی با کلاس 3 کاذب فرق دارد؟

بله. در کلاس 3 اسکلتی، رابطه استخوانی فک بالا و پایین مشکل دارد. در کلاس 3 کاذب یا عملکردی، تماس دندان ها کودک را مجبور میکند فک پایین را هنگام بستن دهان جلو ببرد. تفاوت این دو با نگاه کردن به عکس صورت به تنهایی مشخص نمیشه و طرح درمانشان هم یکسان نیست. [1]

علت عقب بودن فک بالا یا جلو بودن فک پایین در کودک چیه؟

ناهنجاری کلاس 3 معمولا یک علت واحد ندارد. ژنتیک و سابقه خانوادگی نقش مهمی دارند، اما الگوی رشد فک ها، موقعیت و شیب دندان های جلو و جابه جایی عملکردی فک پایین هم میتوانند در شکل گیری ظاهر کلاس 3 نقش داشته باشند. [2]

• در بعضی کودکان رشد فک بالا کمتر از حد انتظار است.
• در بعضی کودکان فک پایین رشد بیشتری دارد یا جلوتر قرار میگیرد.
• گاهی هر دو وضعیت همزمان وجود دارند.
• گاهی استخوان فک ها مشکل اصلی نیست و وضعیت دندان ها یا حرکت فک هنگام بستن دهان، بایت معکوس ایجاد میکند.

مکیدن انگشت یا پستانک را نباید بدون معاینه علت مستقیم کلاس 3 دانست. عادت های دهانی میتوانند روی بایت اثر بگذارند، اما تشخیص علت جلو دیده شدن دندان های پایین فقط با بررسی رابطه فک، دندان و عملکرد دهان ممکن است.

از کجا بفهمیم کودک نیاز به معاینه دارد؟

جلو قرار گرفتن دندان های پایین نسبت به بالا مهم ترین علامت است، اما شدت مشکل را نشان نمیدهد. اگر هر کدام از نشانه های زیر را میبینید، بهتر است بایت و رشد فک فرزندتان بررسی شود:

• دندان های جلویی پایین، جلوتر از دندان های بالا یا به صورت لبه به لبه قرار میگیرند.
• چانه برجسته تر دیده میشه یا بخش میانی صورت تخت و عقب به نظر میرسد.
• کودک هنگام بستن دهان، فک پایین را به جلو یا یک سمت جابه جا میکند.
• گاز زدن غذا با دندان های جلو سخت است یا روی بعضی دندان ها سایش غیرعادی دیده میشه.
• در خانواده سابقه جلو بودن فک پایین یا جراحی فک وجود دارد.

تشخیص کلاس 3 کودکان چطور انجام میشه؟

در معاینه، نحوه بسته شدن دندان ها، مسیر حرکت فک پایین، نیمرخ صورت، عرض فک بالا، رویش دندان ها و سابقه رشد خانوادگی بررسی میشه. عکس های داخل و خارج دهان و قالب یا اسکن دندان ها هم میتوانند به ثبت وضعیت کمک کنند.

اگر برای تشخیص یا طراحی درمان لازم باشد، رادیوگرافی پانورامیک و سفالومتری جانبی درخواست میشه. بهتر است قبل از اولین ویزیت خودسرانه عکس جدید نگیرید؛ اگر تصویر قبلی دارید همراهتان ببرید تا بعد از معاینه مشخص شود کدام یک از مدارک و عکس های ارتودنسی واقعا لازم است.

بهترین سن درمان جلو بودن فک پایین در کودکان چه زمانی است؟

برای همه کودکان یک سن ثابت وجود ندارد. انجمن ارتودنتیست های آمریکا توصیه میکند اولین ارزیابی ارتودنسی حداکثر تا 7 سالگی انجام شود؛ اگر بایت معکوس را زودتر میبینید، لازم نیست تا 7 سالگی صبر کنید. [3]

برای خیلی از کودکانی که فک بالا عقب است، درمان در سال های اول رویش دندان های دائمی و پیش از جهش رشد بلوغ بررسی میشه. بیشتر مطالعات فیس ماسک روی کودکان حدود 6 تا 10 سال انجام شده اند، اما این بازه نسخه ثابت برای همه نیست. کودک 5 ساله ای که بایت معکوس دارد باید معاینه شود و کودک 9 یا 10 ساله هم صرفا به خاطر سن از درمان کنار گذاشته نمیشه. زمان شروع بر اساس علت کلاس 3، مرحله رویش دندان ها، شدت اختلاف فک و الگوی رشد تعیین میشه. [8]

در سایت یک نمونه درمان کلاس 3 در کودک 10 ساله هم منتشر شده است. این نمونه نشان میدهد تصمیم درمان فقط بر اساس عدد سن گرفته نمیشه؛ البته نتیجه یک بیمار را نمیتوان برای همه کودکان تعمیم داد.

درمان کلاس 3 کودکان چطور انجام میشه؟

در ارتودنسی کودکان، روش درمان باید دقیقا با علت مشکل هماهنگ باشد. فیس ماسک برای همه انواع کلاس 3 مناسب نیست و دستگاه باز کننده فک بالا هم برای همه کودکان تجویز نمیشه. نیاز به هایرکس بر اساس عرض فک بالا و پروتکل جلو آوردن فک بالا تعیین میشه.

فیس ماسک برای عقب بودن فک بالا چه کاری انجام میدهد؟

فیس ماسک یک دستگاه خارج دهانی است که روی پیشانی و چانه تکیه دارد و با کش های مخصوص به دستگاه داخل دهان وصل میشه. هدف آن اعمال نیروی کنترل شده برای جلو آوردن فک بالاست؛ بنابراین بیشترین ارتباط را با کلاس 3 ناشی از کمبود رشد فک بالا دارد.

مرور کاکرین در سال 2024 نشان میدهد درمان های غیرجراحی کلاس 3 در کودکان میتوانند بایت و رابطه فک ها را بهتر کنند، اما دوام بلندمدت نتیجه و برتری یک روش بر روش دیگر هنوز با قطعیت بالا مشخص نیست. [4]

هایرکس چه زمانی کنار فیس ماسک استفاده میشه؟

هایرکس یا پیچ باز کننده فک بالا بیشترین کاربرد را وقتی دارد که تنگی فک بالا هم وجود داشته باشد. با این حال، در بعضی پروتکل های جلو آوردن فک بالا ممکن است گسترش فک به عنوان بخشی از آماده سازی درمان استفاده شود. مطالعات نشان داده اند فیس ماسک با گسترش و بدون گسترش فک بالا میتواند موثر باشد؛ بنابراین وجود کلاس 3 به تنهایی هایرکس را الزامی نمیکند و تصمیم نهایی باید از روی معاینه، عرض فک و طرح درمان گرفته شود. [7]

آیا میتوان رشد فک پایین را متوقف کرد؟

نه، درمان کلاس 3 نمیتواند رشد طبیعی یا ژنتیکی فک پایین را برای همیشه متوقف کند. هدف درمان زودهنگام این است که رابطه فک بالا و پایین بهتر شود، بایت معکوس اصلاح شود و شرایط مناسب تری برای ادامه رشد ایجاد شود.

اگر مشکل اصلی رشد زیاد فک پایین باشد، حتی بعد از اصلاح اولیه هم پیگیری در دوره بلوغ لازم است. هیچ اندازه گیری یا عکس اولیه نمیتواند نتیجه نهایی رشد را با قطعیت کامل پیش بینی کند.

فیس ماسک چند ساعت و چه مدتی باید استفاده شود؟

در بسیاری از پروتکل های درمانی، فیس ماسک حدود 12 تا 14 ساعت در شبانه روز و معمولا برای حدود 9 تا 12 ماه استفاده میشه. این اعداد نسخه ثابت برای همه کودکان نیستند؛ در یک مطالعه، استفاده حداقل 14 ساعت در روز و میانگین طول درمان حدود 11 ماه بوده، در حالی که مرور مطالعات نشان میدهد ساعت های تجویز شده بین پروتکل ها متفاوت است. [6]

ساعت دقیق استفاده و زمان پایان درمان باید برای همان کودک مشخص شود. نتیجه معاینه، شدت عقب بودن فک بالا، سرعت اصلاح بایت و میزان همکاری کودک تعیین میکنند درمان کوتاه تر یا طولانی تر شود. اثر فیس ماسک به استفاده منظم وابسته است؛ استفاده پراکنده یا کنار گذاشتن خودسرانه دستگاه میتواند درمان را طولانی کند یا نتیجه را محدود کند.

در تجربه مطب، برای اینکه حضور کودک در مدرسه و جمع همسالان سخت نشود، معمولا برنامه استفاده از بعد از برگشتن به خانه تا شب و هنگام خواب تنظیم میشه؛ به شرطی که ساعت تجویز شده کامل تامین شود. زمان دقیق استفاده، نحوه اتصال کش ها و تعویض آنها باید همان طور که در جلسه تحویل دستگاه آموزش داده شده انجام شود.

• دستگاه را هر روز در ساعت های ثابت وارد برنامه کودک کنید.
• کش ها را فقط طبق دستور عوض کنید و نیروی آنها را خودسرانه بیشتر نکنید.
• فیس ماسک و اجزای داخل دهان را تمیز نگه دارید.
• دستگاه و کش ها را در هر ویزیت همراهتان ببرید.

درمان کلاس 3 برای کودک درد دارد؟

احساس فشار و حساسیت خفیف در روزهای اول یا بعد از تنظیم دستگاه طبیعی است، اما درد شدید یا مداوم طبیعی نیست. هایرکس هم ممکن است در شروع استفاده، جویدن و حرف زدن را کمی سخت کند تا کودک به آن عادت کند.

اگر زخم دهان، تحریک قابل توجه پوست، لق شدن دستگاه، درد شدید، شکستگی قطعه یا مشکل در باز و بسته کردن دهان ایجاد شد، استفاده را طبق راهنمایی قبلی متوقف یا تنظیم کنید و با مطب تماس بگیرید. دستگاه آسیب دیده را خودتان خم یا تعمیر نکنید.

اگر کودک با فیس ماسک همکاری نکند چه کار کنیم؟

درمان متحرک بدون همکاری منظم نتیجه قابل اتکایی نمیدهد. فشار و دعوا معمولا همکاری را بهتر نمیکند؛ برنامه روشن، پیگیری آرام و تشویق قابل پیش بینی موثرتر است.

• با زبان ساده توضیح دهید دستگاه قرار است چه مشکلی را بهتر کند.
• زمان استفاده را به کارهای ثابت مثل برگشتن از مدرسه و خواب شب وصل کنید.
• از جدول روزانه، ستاره یا جایزه کوچک و از قبل مشخص استفاده کنید.
• مشکل واقعی کودک مثل فشار دستگاه، خجالت یا اختلال خواب را جدی بگیرید و در ویزیت مطرح کنید.
• اگر ساعت تجویز شده عملا قابل اجرا نیست، موضوع را پنهان نکنید تا طرح درمان دوباره بررسی شود.

اگر کلاس 3 کودک را درمان نکنیم چه میشه؟

نمیتوان گفت مشکل همه کودکان حتما شدیدتر میشه، اما کلاس 3 اسکلتی ممکن است با ادامه رشد فک پایین، به ویژه در دوره بلوغ، واضح تر شود. بایت معکوس ماندگار هم در بعضی کودکان میتواند گاز زدن غذا را سخت کند یا باعث تماس و سایش نامناسب دندان ها شود.

صبر کردن بدون برنامه با پیگیری رشد فرق دارد. اگر فعلا درمان لازم نباشد، باید زمان معاینه بعدی مشخص شود تا تغییر بایت و فک ها از دست نرود.

آیا درمان زودهنگام از جراحی فک جلوگیری میکند؟

در بعضی کودکان احتمال جراحی کمتر میشه، اما تضمین صفر شدن آن درست نیست. در یک کارآزمایی تصادفی روی 73 کودک 7 تا 9 ساله، پس از 6 سال، نیاز به جراحی در ارزیابی متخصصان برای گروه فیس ماسک 36 درصد و برای گروه بدون درمان 66 درصد گزارش شد. با این حال، تفاوت های اسکلتی و بایت بین دو گروه در بلندمدت کاملا حفظ نشده بود. [5]

مرور کاکرین 2024 هم تاکید میکند که اطمینان شواهد از بسیار پایین تا متوسط است و هنوز نمیدانیم اثر همه روش ها تا چه اندازه در بلندمدت باقی میماند. پس پیام دقیق برای والدین این است: درمان مناسب میتواند خطر درمان پیچیده تر را کم کند، اما نتیجه نهایی به الگوی رشد و شدت ناهنجاری وابسته است. [4]

اگر بعد از پایان رشد، اختلاف اسکلتی شدید باقی بماند، ممکن است ارتودنسی همراه با جراحی فک بررسی شود. در موارد خفیف تر یا مرزی، گاهی درمان دندانی بدون جراحی امکان پذیر است؛ این تصمیم را نمیشود در کودکی با قطعیت نهایی گرفت.

آیا بعد از درمان فک، ارتودنسی تکمیلی لازم میشه؟

بله، در بسیاری از کودکان فاز اول درمان فقط روی بایت و رابطه فک ها تمرکز دارد و قرار نیست همه دندان ها را کاملا مرتب کند. بعد از رویش دندان های دائمی ممکن است برای ردیف کردن دندان ها، بستن فضاها یا کامل کردن تماس دندان ها به ارتودنسی ثابت نیاز باشد.

برای بعضی نوجوانان که شرایط مناسب و همکاری کافی دارند، بعدا ارتودنسی نامرئی هم ممکن است قابل بررسی باشد. نوع فاز دوم فقط بعد از ارزیابی دندان های دائمی و نتیجه رشد مشخص میشه.

هزینه درمان جلو بودن فک پایین کودک چقدر است؟

در آخرین بازبینی در 23 مرداد 1405، هزینه دستگاه فیس ماسک 64,000,000 تومان و هزینه دستگاه RPE یا هایرکس 59,000,000 تومان است. اگر کودک به هر دو دستگاه نیاز داشته باشد، هزینه آنها جداگانه محاسبه میشه. هزینه ارتودنسی ثابت یا درمان تکمیلی بعد از پایان فاز رشد هم جداست.

مبلغ نهایی بعد از تشخیص نوع کلاس 3 مشخص میشه، چون ممکن است کودک فقط به فیس ماسک نیاز داشته باشد یا درمان ترکیبی و پیگیری طولانی تری لازم باشد. نوع دستگاه، نیاز یا عدم نیاز به هایرکس، تعداد ویزیت ها و درمان تکمیلی روی هزینه کل اثر دارند.

برای دیدن جدول کامل قیمت دستگاه ها، شرایط پرداخت و عوامل موثر بر مبلغ درمان، صفحه هزینه ارتودنسی کودکان را ببینید.

برای اولین ویزیت کودک چه کار کنیم؟

اگر عکس رادیوگرافی یا مدارک قبلی دارید، آنها را همراهتان بیاورید؛ اما قبل از معاینه عکس تازه نگیرید مگر اینکه تجویز شده باشد. بهتر است سابقه خانوادگی جلو بودن فک پایین، سن شروع تغییر چانه و هر تغییری در جویدن یا بستن دهان را هم یادداشت کنید.

در جلسه مشاوره ارتودنسی باید به 3 سوال روشن پاسخ داده شود: مشکل از فک است یا دندان؟ آیا الان زمان درمان است یا فقط پیگیری لازم داریم؟ اگر درمان شروع شود، هدف فاز اول دقیقا چیست؟

جمع بندی؛ الان درمان کنیم یا صبر کنیم؟

اگر دندان های پایین کودک جلوتر از بالا قرار میگیرند، بهترین کار معاینه و تشخیص زودهنگام است؛ نه شروع عجولانه دستگاه و نه صبر کردن بدون برنامه. کلاس 3 ممکن است از عقب بودن فک بالا، جلو بودن فک پایین، ترکیب هر دو یا یک مشکل دندانی و عملکردی ایجاد شده باشد و درمان هر کدام فرق دارد.

فیس ماسک بیشتر برای جلو آوردن فک بالای عقب کاربرد دارد و در صورت تنگی فک بالا ممکن است همراه هایرکس استفاده شود. همکاری کودک مهم است و حتی بعد از نتیجه خوب اولیه، پیگیری رشد و احتمال درمان تکمیلی باید از ابتدا برای خانواده روشن باشد.

سوالات متداول جلو بودن فک پایین در کودکان